हाम्रो अदालतमा सबैथोक छ, तर सामाजिक न्याय र न्यायमा निष्पक्षता छैन्, त्यसैले यो अड्डा हो

न्याय सत्य खोज्ने प्रक्रिया हो। अहिले हामीले प्रयोग गरेको न्याय प्रणाली उपनिवेशी न्याय प्रणालीबाट आएको हो । र, अहिले पनि उपनिबेशि नै छ । भारतबाट भौतिक उपनिवेश गयो, तर हाम्रा न्याय क्षेत्रमा गाडिएको उपनिवेशी न्याय प्रणाली कहिले पनि गएन् । जनताको आस्था न्याय प्रणालीप्रति शुन्य छ । छट्पटी गर्नुबाहेक केही छैन् । सबै कुरा औपचारिकतामा सकिन्छ । नियुक्ति, कार्यविधि, फैसला सबै । तर, पनि यही क्षेत्रमा म निरन्तर लागि रहेको छु । मलाइ विश्वास छ, अब आउने पुस्ताले यसलार्इ बदल्ने छ । हामीले गरेको फोहोर नयाँ पुस्ताले सोहोर्ने छ । तर २० वर्ष लाग्छ । भोलि इतिहास लेखिने छ । इतिहासबाट डराउन सिक्नु सबैका लागि कल्याण हुन्छ। १. न्याय प्रणालीमा सामाजिक न्यायको अवधारणा जिरो छ । कम्पनीले व्याक्तिका विरुद्ध मौलिक हक उल्लङ्घनका मुद्दा हाल्छ्न । तत्काल पेसी पर्छ। विकासका योजना रोक्ने अन्तरिम आदेश जारी हुन्छ्न् । धनीका मुद्दा हेर्ने कमर्सियल इजलास छ्न् । वकालत सेवा होइन ब्यापार भएको छ । न्यायाधीश गोजीका लिस्टबाट मध्यरातमा नियुक्त हुन्छ्न् । राम्रा जति न्यायाधीश डामिन्छ्न। बिचारा बनेका छ्न् । छोराछोरी पढाउन जागिर कायम राखेर बसेका छ्न् ।२. एक पटक एक आततायी श्रीमतीले आफू बच्न घच्याट्दा लागेको चोटले लोग्ने मरेछ । बिचारा त्यो महिलालाई जोगाउन सकिएन् । उनी सजाय भोग्दा भोग्दै टिबि लागेर मरिन् । दाङमा झुट्टो मुद्दामा फँसाएको विजय शर्माको पीडा सुन्छु । फोन उठाउन मन लाग्दैन। पुलिसले भात खाएको पैसा माग्दा झगडा परेर जिउ मास्ने बेच्ने मुद्दा लागेकी महिला जेलमा सडेको देखेको छु । कम्पनीले भ्याट नतिरेको आरोपमा इन्जिनियरले जेल भोग्नुपर्ने बाध्यता छ । गरिब जति जेलमा छ्न् । सामाजिक न्यायको एक शब्द उच्चारण कहीं हुँदैनन् । सरकार कम्युनिष्टको, बारमा कम्युनिस्ट, महान्यायाधिवक्ताको अफिस कम्युनिष्टको नेतृत्वमा । किन गरिब मात्र जेलमा, अनि किन धनीको सजाय मात्र कम हुने ? आफूलार्इ मार्क्सवादी विज्ञानको बिद्यार्थी भन्न लाज लाग्छ । न्याय काङ्ग्रेस, कम्युनिस्ट, वकिल, न्यायाधीश, नेता कर्मचारी सबैको कठ्पुतली बन्यो । आएरले एउटा फैसलामा लेखेका छन, जब समाजमा न्याय मर्छ समाजमा मानिसको हालत पोखरीबाट बाहिर निकालेको माछा जस्तै हुन्छ ।३. जुरिमेट्रिक्स लगाएर अध्ययन गर्दा दुई ठकुरी न्यायाधीशले गरेका फैसलाले एउटा रोचक तथ्य बाहिर ल्यायो । एक जनालार्इ भरुवा बन्दुकले मारेको रहेछ । अर्कोमा हँसियाले घाँटी काटेर मारेको रहेछ । मार्ने र मर्ने साथीहरू । फैसलामा बन्दुक घातक हतियार मानिएन छ । हँसिया चै घातक भएछ । बन्दुक हान्नेलार्इ सजाय घटाइए छ । हाँसिया हान्नेलाई सर्वस्व भएछ । किनकी घरमा बन्दुक भित्तामा झुन्ड्याउने बाबुसाहेबहरुलाई नाथे भरुवा बन्दुक घातक नलाग्नु स्वाभाविक कै हो । त्यसैले रन्जन कोइरालाले सजाय घटी पाउनु ठूलो कुरा होइन। उनी हिजोका डिआइजी हुन् । माथि भनिएकी महिलाको समाजमा के महत्व ?४. हामीले चलाएको न्यायको स्रोत मेडिसन, चर्चिल, जोहन लक, कोलम्बस, स्तटुवार्ट मिल, म्याकाउले, मैन, अस्टिनबाट आएको छ । जोहन लकले भने– दक्षिण अमेरिका र उतर अमेरिकाका आदिवासी अपराधी मान्छेबाट मानवलार्इ जोगाउन उनीहरुलार्इ मार्दा अपराध हुँदैन। चर्चिलले भने खरायो जस्तो नानी पाउने इन्डियन मार्दा किन आपत्ति ? अँग्रेज महिलालाई छुँदा २० वर्ष सजायँ र सेता मालिकले कामदार महिला बलात्कार गर्दा महिलाले शुद्ध चरित्र प्रमाणित गर्नुपर्ने ? गरिबलाई न्याय कमन ल मा छैन। अमेरिकामा २७ लाख कैदी, ९० प्रतिशत काला गरिब र आदिबासी ।५. न्याय गर्न अवधारणा चाहिन्छ । कृष्ण आयर र भगवतीमा सामाजिक न्यायको अबधारणा थियो । हाम्रोमा त न्यायाधीश जागिर हो । न्याय जागिर हो । तेसैले रन्जनले न्याय पाउँछन्, गरिवले पाउँदैनन् । विजय शर्मा जेलमा धनी र पदवाला जति बाहिर । हाम्रो अदालतमा सबैथोक छ । सामाजिक न्याय र न्यायमा निष्पक्षता छैन् । त्यसैले यो अड्डा हो । न्यायालय ?